Mizah Nasıl Çoraklaştı? / AHMET ZEKİ YEŞİL

Mizah ve otorite birbirine zıt iki kavramdır. Dolayısıyla, mizahtaki çoraklaşmayı siyasi otoritenin baskıcı uygulamalarına bağlayanlar bulunmaktadır. Doğruluk payı olmakla birlikte, bu görüşe tam olarak katıldığımı söyleyemem. Çünkü mizahtaki değişim/dönüşüm, toplumun değişim/dönüşümüne paralel olarak gerçekleşti. 90’lı yıllarda hayatımıza giren özel televizyonlar ve internet çok önemli etkenlerdir. Ardından tanıştığımız sosyal medya, bu değişim sürecini hızlandırmıştır. Sonunda, hem etik değerlerimiz hem de mizahımız bundan payını aldı. İnsanlar, kısa metinlere alıştı. Adına “Caps” denilen tek cümlelik espriler (fotoğraf ve resimlere düşülen notlar) ile “Emoji” olarak adlandırılan simgeler ortaya çıktı. Bunlar edebiyatın yerini tutmadığı gibi, edebiyatın içerisinde kendisine yer edinmeye çalışan mizahı da zora soktu. Günlük hayatta 250 kelimeyle anlaştığımızı düşünürsek, cümle kurma ve ifade etme yeteneğimizin tehdit altında olduğunu söyleyebiliriz. Bu arada, kangal köpeklerinin 150 kelimelik komutları anladığını unutmayalım. Gelişmeler, karikatür okuma alışkanlığımız için de durumun parlak olmadığını gösteriyor. Özetle, okuma oranının düşük olduğu toplumlarda, konuşma ve yazma giderek kabalaşıyor. Mizahın bundan olumsuz etkilenmesi ise kaçınılmazdı.

İnternet ve sosyal medyanın yarattığı yeni tür mizah, daha çok sosyal medyada yaşıyor. Estetik anlayıştan uzak ve tüketim toplumuna uygun (hızlıca tüketilen, gülüp geçilen) bir mizah. Dünya görüşü ve sınıf bilinci de yok. Cinsellikle ilgili esprilerin yanı sıra, argo ve küfür öne planda. Bir televizyon programında Cem Yılmaz, küfürle güldürdüğüne yönelik eleştirilere, “Bu, ilkel bir tespit” şeklinde karşılık verdi. Ne yazık ki bu anlayış, mizahta küfürü olağan hale getirdi. Konuyla ilgili bir anımı anlatmak isterim. 2012 yılında, Ankara’da bir mizah festivali düzenlenmişti. Burada, çok bilinen bir mizah dergisinin stand/sergi sorumlusuyla görüşmüş ve kendisine bir mizah öykümü okutmuştum. Anılan kişi öykümü gülerek okuduktan sonra, “Biz, böyle bir öykü yayımlamayız. Çünkü, bizim hedef kitlemiz 18-25 yaş. Onlar, argo ve küfür istiyor” demişti. Bu anlayışın mizahtaki bozulmayı hızlandırdığı açıktır. Toplumsal bir faydası olmayan içi boş mizah, ister istemez güçlü olanın tarafında yerini aldı. Alman ya da Amerikan tarzı mizahı kopya eden mizahçıların, bilerek ya da bilmeyerek egemen sınıfın amaçladığı mizahı yaptığını söyleyebiliriz.

Toplumun ve mizahın değişim sürecinde mizahçıların çoğu, edebi mizahın itiraz damarını canlı tutmadılar, tutamadılar. Belki ticari kaygılar, belki de politik mizahın kendileri için yarattığı sorunlar nedeniyle, bir kısmı çocuk kitaplarına bir kısmı da “geyik muhabbeti” tarzı mizaha yöneldiler. Bu mizahçılardan birine, “Edebiyat dergilerine neden öykü göndermiyorsun?” diye sormuştum. “Edebiyat dergilerini kaç kişi okuyor ki…” demişti. Oysa mizahçıların, “halk yararına mizah” ekolünü  yaşatmak için edebiyat dergilerinde görünmesi gerekiyor. Mizahın edebiyatını ihmal eden mizahçılar yüzünden, edebiyatımızda mizah dili unutulmaya yüz tuttu. 80’li yıllarda, edebiyat dergilerinde çok sayıda mizah öyküsü yayımlanmış bir mizahçı olarak benim mizaha yeniden dönüşüm 2011 yılıdır. O tarihten beri hep  edebi mizahı savundum; edebiyat dergilerinde görünmeye çalıştım. Bu arada Muzaffer İzgü’nün, öldüğü tarihe (2017) kadar, ‘Halk yararına mizah’ anlayışıyla yazdığını vurgulamalıyım.

Pek çok sektörde olduğu gibi, mizahta da bir sınıf atlama derdi olduğunu görüyoruz. Devir, milyoner komedyenlerin devri. Yazılı ve görsel medyanın gerçek mizaha yer vermemesi onların işini kolaylaştırıyor. Sosyal medyada, politik hiciv içeren video ya da paylaşımlara rastlıyoruz elbette. Güncel espriler içerdiği için bunların edebiyata yansıması yetersiz kalıyor. Çünkü, gündelik espriler gelgeçtir. Edebi mizahın itirazı daha etkili ve kalıcıdır.

Bilindiği gibi ülkemizde gündem çok hızlı değişiyor. Günlük yaşantımızda bize, “Hayatımız mizah” dedirten birçok olayla karşılaşıyor; haberler okuyoruz. Bu haberlerden birkaç örnek vermek isterim:

“Tübitak‘ta ‘sahte diplomaları bulmakla‘ görevli kişinin diplomasının ‘sahte‘ olduğu ortaya çıktı.”

’Bizi koronadan koru’ diye gittikleri üfürükçü kadın, virüsü tüm mahalleye yaydı.”

“Adana’da yapılan bir operasyonda ‘Allah Korusun’ yazısının altından 21.5 kg esrar çıktı.”

Hayatın kendisi mizaha dönüşünce, “Mizah kitabı okumaya gerek yok” gibi bir algı oluştu. İnsanların birçoğu, sosyal medyada kendilerini gülümseten yazıları mizah zannediyor. Bazı okurlarım özelden yazdıkları mesajlarda, “İlk defa bir mizah kitabı okudum” diyor. Kitap fuarlarında, Aziz Nesin’i tanımayan öğrencilere rastlıyorum. Yazılı mizahtaki çoraklaşmayı önlemek için, “halk yararına mizah” ekolünün anlatılması/tanıtılması gerekiyor. Bu da yetmez, mizahçılar, mizahın edebiyat içinde yer alması için daha çok çaba göstermelidir.